Meer weten over Metropolis?

Deel 1 – Auftakt

In de stad Metropolis woont de elite in grote weelde. De zonen van de ‘hoofdwerkers’ vertoeven in een paradijselijke tuin. Voor de arbeiders onder de grond bestaat er alleen noeste arbeid.

Freder, de zoon van de stadsbestuurder, is zich van geen kwaad bewust totdat de engelachtige Maria één moment de paradijstuin binnendringt. Hij gaat vervolgens naar haar op zoek, maar vindt in plaats daarvan de ondergrondse machinewereld van Metropolis. Geschokt door het lijden van de arbeiders hallucineert hij tijdens een explosie dat de reusachtige machine een mensenetend monster is.

Terug in de bovenwereld vertelt hij aan zijn vader, Joh Fredersen, over het onrecht dat hij heeft waargenomen en over de explosie waar hij getuige van was. Joh Fredersen reageert kil en ontslaat zijn assistent Josaphat. Freder is geschokt door de reactie van zijn vader en gaat nogmaals op zoek naar Maria.

Joh Fredersen bezoekt intussen de uitvinder Rotwang. Ooit waren deze twee mannen bevriend, maar Joh Fredersen ging ervandoor met de toenmalige geliefde van Rotwang. Deze vrouw, Hel genaamd, baarde Joh Fredersens zoon Freder, maar stierf in het kraambed. De uitvinder heeft nu een robot gebouwd die hij Hels gezicht wil geven, zodat hij haar als het ware weer terugkrijgt.

Gevraagd naar de tekeningen die steeds gevonden worden in het bezit van de arbeiders, neemt Rotwang Joh Fredersen mee naar de catacomben onder Metropolis. Daar zien ze toevallig hoe Maria de arbeiders weerhoudt van een gewelddadige opstand door hen voor te houden dat ze moeten wachten op ‘de bemiddelaar’.

Joh Fredersen vreest de grote macht die deze vrouw kennelijk over de arbeiders heeft en draagt Rotwang op om zijn robot het gezicht van deze Maria te geven, om zo tweedracht te kunnen zaaien en het vertrouwen van de arbeiders in haar te verstoren. Alleen Rotwang heeft echter ook gezien dat Freder en Maria elkaar hebben ontmoet, en dat ze beiden Freder zien als de langverwachte bemiddelaar. De uitvinder begrijpt dat hij wraak kan nemen op Joh Fredersen door zowel diens zoon als Maria naar de ondergang te leiden.

Deel 2 – Zwischenspiel

Nadat Freder het werk van een arbeider heeft overgenomen, keert hij uitgeput huiswaarts. Hij wil de arbeiders redden in zijn rol als bemiddelaar, maar als hij meent Maria aan te treffen in de armen van zijn vader – niet wetende dat het om haar dubbelganger gaat – krijgt hij een zenuwinzinking.

De uitvinder toont zijn robotcreatie op een feest, waarbij duidelijk wordt dat ze een intense macht over mannen heeft.

Deel 3 – Furioso

De robot-Maria hitst de arbeiders op tot een revolutie. Freder voelt aan dat dit niet de echte Maria kan zijn, maar als hij probeert de arbeiders daarvan te overtuigen, kan hij maar ternauwernood aan de woedende meute ontsnappen. Joh Fredersen, die niet weet dat zijn zoon zich onder de arbeiders bevindt, juicht de revolutie toe: het zal hem legitimeren om met geweld de orde te herstellen.

Rotwang biecht zijn wraakzuchtige plan aan de echte Maria op, maar Joh Fredersen hoort dit. In het gevecht dat tussen de mannen ontstaat, weet Maria te ontsnappen.

De poortwachter van de machinekamer, Grot, maakt de arbeidersmenigte duidelijk dat hun kinderen vermoedelijk verdronken zijn door de vernielingen die ze hebben aangericht.Terwijl zij razend van wanhoop een heksenjacht beginnen op degene die hen zo heeft opgehitst, probeert de echte Maria samen met Freder en Josaphat de kinderen te redden van de verdrinkingsdood.

Lieten Fritz Lang en Thea von Harbou zich hierdoor afschrikken? Het motto van de film probeert in ieder geval de angel eruit te halen: het hart moet bemiddelen tussen handen en hoofd. Daarmee is de film in feite een pleidooi voor verlicht despotisme geworden. Dit ontging regisseur Fritz Lang niet. In een interview in 1975 zei hij over de film: ‘Toen ik hem maakte, vond ik hem goed. Toen ik hem af had, had ik er een hekel aan. En om een heel eenvoudige reden. Want het uitgangspunt van mijn vrouw Thea von Harbou – dat de bemiddelaar tussen het kapitaal, de hersenen, en de handen, de arbeiders, het hart zou moeten zijn… Ik geloofde er niet in.’

Inderdaad liepen de Duitse fascisten weg met de film en liet Thea von Harbou zich later voor hun karretje spannen. Fritz Lang zelf moest niets hebben van het nazi-gedachtegoed. Hoewel Hitler hem in 1933 tot hoofd van de Duitse filmindustrie wilde maken, ontvluchtte Lang, na een langdurig onderhoud met Joseph Goebbels, diezelfde dag nog het land.

Metropolis is geen helder pleidooi, maar zit vol ambiguïteiten. De schandalige uitbuiting van arbeiders wordt krachtig aan de orde gesteld, maar de arbeidersklasse wordt tegelijk neergezet als een onnadenkende en licht ontvlambare massa. De twee vrouwelijke karakters volgen het klassieke schema van de madonna-hoer- tegenstelling, maar de film lijkt dat gegeven ook op scherp te willen stellen, door deze uitersten in één actrice bijeen te brengen (een briljante dubbelrol van Brigitte Helm). En tegenover het modernisme van de machines en de bovengrondse wereld staan de tempelachtige, met kaarsen gevulde catacomben en het archaïsche huis van Rotwang vol religieus-occulte voorwerpen. Veel meer dan om een helder statement, lijkt het Lang en Von Harbou dan ook uiteindelijk te gaan om de spanning en de frictie tussen verschillende werelden en tijdperken.

Wat fier overeind blijft is de visionaire kracht van de beeldtaal. Er is nauwelijks een sciencefictionfilm over een moderne stad te bedenken die niet op de een of andere manier knipoogt naar de iconische beelden uit Metropolis. En de manier waarop Fritz Lang in het laatste deel drie kwartier aaneengesloten de spanning tot grote hoogtes weet op te bouwen, mag gerust geniaal genoemd worden.

Maar wat zeggen die stemmen in de film eigenlijk? Zoals hiervoor genoemd is de film hier en daar politiek gezien op zijn zachtst gezegd tamelijk naïef. Ik voelde er als componist weinig voor om als ongefilterde spreekbuis van dat gedachtegoed te functioneren, hoe zeer ik ook van de film houd. Het idee kwam bij me op om een tweede poëtische tekstuele laag aan de film toe te voegen; in het Engels naast het oorspronkelijke Duits.

In die laag hoor je bijvoorbeeld Karl Marx spreken over de macht van de machine. Of Hannah Arendt over het feit dat we niet één ‘chosen one’ nodig hebben, maar dat verandering bij elk mens kan beginnen. Je hoort een uitzinnig overmoedige toespraakblog van ChatGPT’s CEO Sam Altman over de toekomst van AI, maar ook een bijbelse tekst over het idee dat de oorsprong van het kwaad bij de vrouw ligt: een bron die in de middeleeuwen werd gebruikt in de rechtvaardiging van de heksenjacht. En mocht dat onverhoopt wat serieus klinken: je hoort ook een uitgebreide opsomming van alle mad scientist-filmkarakters die in de loop der tijd op de iconische rol van Rotwang geïnspireerd zijn. Zo vertolken de vocalisten zowel de oorspronkelijke personages in de film als een klassiek ‘grieks koor’ dat het geheel regelmatig van een extra perspectief voorziet.

Net zoals de film zet de muziek ‘oud’ en ‘nieuw’ tegenover elkaar. Moderne elektronische geluidsbewerking speelt daarin een grote rol. De modulaire synthesizers die drummer Yonga Sun bedient, behoren tot het vroegste type geluidsgeneratoren en zijn ontwikkeld om geluidsgolven te creëren die zichzelf als het ware in hun staart kunnen bijten. Puls en toonhoogte worden via knoppen in plaats van een toetsenbord beïnvloed. Gitarist Jorrit Westerhof creëert op zijn beurt ook elektronisch bewerkte geluidswerelden met behulp van Ableton Live en Max MSP. Ook de stemmen van Wishful Singing worden in de zaal live bewerkt en het 360 graden geluidsontwerp door Koen Keevel zorgt ervoor dat je als luisteraar soms letterlijk omringd wordt door geluid.

Speciale vermelding verdient tot slot het vroegmoderne muziekinstrument de theremin, reeds in 1919 uitgevonden door de Russische natuurkundige Léon Theremin. Begin twintiger jaren maakte het instrument al een demonstratietournee langs volle zalen door Europa. Doordat het instrument opkwam in dezelfde tijd dat Metropolis werd geproduceerd, is het een prachtig symbool voor de moderne techniek uit die tijd.

In Metropolis ontmoeten deze moderne klanken geluiden, ritmes en melodieën uit lang vervlogen tijden. Net als Gottfried Huppertz heb ook ik gebruik gemaakt van het Dies irae uit de oude gregoriaanse dodenmis, maar ook van het Ave Maria als optimistisch tegenmotief. Het specialisme van Wishful Singing in het zingen van gregoriaans was hier voor mij als componist natuurlijk een buitenkans!

Naast de vloeiende gregoriaanse gezangen zijn er ook volop repetitieve en krachtige oerritmes te horen. Sommige daarvan gaan terug op de middeleeuwse inspiratie die Carl Orff vond in de Carmina Burana, elders komen ook punk en new wave-achtige begeleidingen naar voren. Hedendaagse elektronische beats spelen een belangrijke rol, maar evengoed zijn er ontsporende Charlestons uit de Roaring Twenties en fragmenten schurende soulmuziek te horen. De compositie kent zo als geheel een bonte hoeveelheid aan oude en moderne invloeden, waarbij de telkens terugkerende leidmotieven van de belangrijkste personages alles bij elkaar houden binnen een hedendaags gecomponeerd kader. Het voelde tijdens het componeren soms alsof ik alle oorspronkelijke zwart-witbeelden akoestisch mocht inkleuren, zoals in de begintijd van de film wel eens frame voor frame met een penseel gebeurde. Maar de techniek schrijdt natuurlijk onverminderd voort en inmiddels staat er ook al een door artificiële intelligentie automatisch ingekleurde versie online! Ik ben toch wel benieuwd wat Fritz Lang in al zijn liefde voor moderne techniek daarvan gevonden zou hebben.

Uiteindelijk is onze soundtrack inhoudelijk een ode geworden. Niet aan de machine of de moderne techniek, ook niet aan het tegendeel, maar aan de moeder. De ‘mèter’ uit het woord Metro-polis, wat in het Grieks letterlijk ‘moederstad’ betekent. Een moeder doet tenslotte dagelijks wat vader des vaderlands Joh Fredersen onnodig lijkt: een paradijs creëren voor elk van haar kinderen.

door Steven Kamperman