Der Müde Tod (on demand)

Filmmaker Fritz Lang maakte Der müde Tod kort na het einde van de Eerste Wereldoorlog, een periode waarin miljoenen jonge mannen sneuvelden of gewond raakten in een zinloze oorlog. De oorlog was nog niet voorbij, of de volgende catastrofe diende zich aan: de Spaanse Griep. Tussen 1918 en 1919 had dit virus wereldwijd naar schatting al meer dan 20 miljoen dodelijke slachtoffers gemaakt – meer dan dubbel zoveel doden als tijdens de oorlog! Opvallend genoeg maakte de Spaanse Griep vooral onder jonge mensen van 14-21 jaar veel slachtoffers.

Der müde Tod wordt vaak gezien als een reactie op alle jonge doden die vielen in de Eerste Wereldoorlog en tijdens de Spaanse grieppandemie. Toen we besloten om Der müde Tod uit te voeren, hadden we niet kunnen vermoeden dat we nu, anno 2021, opnieuw middenin een pandemie zouden zitten!

Het verhaal bestaat uit zes ‘verzen’ (vergelijkbaar met bedrijven of aktes in theater en opera) en gaat over twee jonge, pasgetrouwde geliefden. De man, in de kracht van zijn leven, is er totaal onverwacht opeens niet meer en laat zijn geliefde volkomen ontredderd achter. De Dood geeft haar drie kansen om haar geliefde uit de dood terug te halen. Uiteindelijk komt ze voor een onmogelijke keuze te staan (een uitgebreidere synopsis van de film is verderop in dit programmaboekje te vinden).

Thematiek
Wat ons raakte in de film, is de vurige liefde, de wanhoop en het ongeloof van de vrouw. Van het ene op het andere moment is haar geliefde, zo jong en vol leven, niet meer bij haar. Als kijker voel je haar pijn en haar vurige wens om hem weer bij zich terug te krijgen. Ze kan de realiteit van het gemis niet verdragen en verzet zich tegen het onherroepelijke van de dood. Maar wat ze ook doet en hoe hard ze ook probeert, telkens opnieuw sterft hij, ondanks al haar inspanningen.

Een ander fascinerend element is voor ons het personage van de Dood – zijn sombere kop, zijn verbitterde toon, maar tegelijkertijd het medelijden dat hij toont, ondanks dat hij weet hoe het gaat eindigen. Eigenlijk geeft hij de hoofdpersoon drie ‘kansen’ die gedoemd zijn om te mislukken, en één echte kans: de kans om het juiste te doen, hoe vurig haar eigen verlangen haar ook iets anders ingeeft.

Filmtechniek en beeldvorming
Ook in historisch opzicht is Der müde Tod interessant. Als je de special effects en de kleurfilters ziet, zou je bijna vergeten dat de film al 100 jaar oud is. Zo trekt in vers 2 een stoet geesten – half doorzichtige mensen – aan de vrouw voorbij om vervolgens door een muur heen te verdwijnen. Het doorzichtig maken van filmbeelden was in 1921 een revolutionair nieuwe filmtechniek!

Wat bijzonder is aan Der müde Tod is dat de held in het verhaal een vrouw is. Daarin was Fritz Lang zijn tijd vooruit: de Britse filmhistorica Laura Mulvey beklaagde zich meer dan 50 jaar na het verschijnen van de film nog over de zogenaamde male gaze, die resulteert in films met mannelijke protagonisten en ondersteunende vrouwenrollen. Fritz Lang schreef het script van Der müde Tod samen met zijn aanstaande vrouw Thea von Harbou. Was zij misschien medeverantwoordelijk voor het vrouwelijke perspectief?

We spelen Der müde Tod niet alleen in concertzalen: we gaan de film ook op verschillende middelbare scholen uitvoeren. Voor vakken als maatschappijleer, geschiedenis, filosofie, CKV en muziek biedt Der müde Tod een groot raamwerk aan lesonderwerpen. Een van deze onderwerpen is beeldvorming en stereotypering en hoe deze (onbewust) invloed hebben op onze eigen opvattingen. Het feit dat de film een vrouw in de titelrol heeft vormt een positieve uitzondering op de traditionele man-vrouw rolverdeling in films, maar we kunnen onze ogen niet sluiten voor de eenzijdige en stigmatiserende karakterisering van ‘de ander’ in de Der müde Tod.

Een kritische noot
Esthetisch gezien is Der müde Tod een prachtige film. Toch zijn er in de film ook problematische elementen aanwezig die minder fraai zijn. Er is sprake van male en white supremacy, racisme en culturele toe-eigening: alle rollen in de scènes die zich in het buitenland afspelen worden door witte, westerse acteurs gespeeld, op de ‘Moor’ in deel 4 na, een zwarte tot slaaf gemaakte die het vuile werk moet opknappen.

De hoofdpersoon van dit verhaal is weliswaar een vrouw, maar haar rol draait helemaal om het leven van haar man. Ze overweegt zelfs zelfdoding om maar bij haar man te kunnen zijn.

In deel 3, het Arabische deel, is de islamofobie zichtbaar aanwezig: moslims worden geportretteerd als savages die iedereen met andere denkbeelden willen ombrengen. In deel 5, het Chinese deel, is sprake van een overduidelijk westers beeld van wat het Oosten is, zonder dat dit is afgestemd met mensen die daadwerkelijk uit Azië afkomstig zijn. Het exotiseren van het zogenaamd ‘mystieke’ Oosten komt veelvuldig aan bod.

In de tijd dat Der müde Tod gemaakt werd, was de superioriteit van witte mensen de norm in Europa. Niemand zette hier vraagtekens bij. Vanuit dat perspectief kon deze film in 1921 gemaakt worden. Met de kennis van nu, 100 jaar en decennia van globalisering later, kunnen we zien dat een dergelijk wereldbeeld heel schadelijk kan zijn. Wij wijzen het racisme en de stereotypering in de film dan ook nadrukkelijk af en weten tegelijkertijd dat we met deze voorstelling ook meewerken aan de reproductie ervan.

We nodigen jullie daarom uit om van het mooie verhaal te genieten, maar om ook met een kritische blik naar de film te kijken. We zien ernaar uit om na afloop van de voorstelling met jullie over deze onderwerpen van gedachten te wisselen.

Muziek
Der müde Tod is voor ons tot leven gekomen dankzij de fantastische muziek van Steven Kamperman. Hij heeft het drama en de spanning, maar ook de romantiek en de levenslust die uit de beelden spreekt, in muziek weten te vangen en heeft daarmee de film van extra suspense en gelaagdheid voorzien.

Steven heeft onze standaardbezetting voor deze gelegenheid uitgebreid door voor percussionist Modar Salama een breed instrumentarium van marimba, snaredrums, floortom, hapi’s, gongs en nog veel meer voor te schrijven. Daarnaast maakt hij ook gebruik van onze eigen instrumentale vaardigheden: Marleen van Os speelt harmonium, Anne-Christine Wemekamp speelt cello en Maria Goetze bespeelt verschillende blokfluiten. Een deel van de compositie is van tevoren op tape opgenomen en bewerkt. Dit zorgt voor spannende en verrassende klankvelden, bijvoorbeeld wanneer we in vers 2 het dodenrijk binnentreden. Steven heeft onze stemmen op de tape soms twee keer omhoog of naar beneden getransponeerd, waardoor een karakter als de Dood een zeer spooky en filmisch karakter krijgt.

Natuurlijk is daar Metropolis uit 1927, misschien wel de ‘grootste’ film ooit gemaakt. In ieder geval te groot voor die periode: de productie ervan bracht de UFA studio’s bijna tot bankroet, en de film werd behoorlijk ingekort (en is gelukkig tegenwoordig weer in volle lengte hersteld) maar geldt nog altijd als maatstaf voor vele filmmakers na hem als het gaat om massascènes, grote thematiek of dystopische steden.

Of het veel kleinere ‘M – Eine Stadt sucht einen Mörder’ waarin hij in 1931, net na de komst van de geluidsfilm, de relatie tussen beeld en geluid op geheel eigen wijze definieerde.

Of… Der müde Tod. Eén van de vroege films van Fritz Lang (uit 1921) en naar het schijnt één van de favoriete films van Hitchcock. De Amerikaanse acteur Douglas Fairbanks kocht de vertoningsrechten voor Amerika: niet om de film daar uit te brengen maar omdat hij de special effects wilde kopiëren in zijn eigen Thief of Bagdad (1924).

De jaren ’20 zijn in de filmgeschiedenis de jaren waar in film bijna alle belangrijke ontwikkelingen plaats hebben: script, montage, camerastandpunten, acteren, het studiosysteem; het ontwikkelt zich allemaal tot de standaard die we nu nog herkennen. En in Der müde Tod zien we al de elementen die Langs films, vooral in zijn Duitse periode, zullen kenmerken.

In het werk van Lang zien we een voorliefde voor het theatrale, beïnvloed door het Duitse Expressionisme. Niet alleen in de verfilmingen van theaterstukken (in 1919 maakte hij Harakiri, eigenlijk het Madame Butterfly-verhaal, en in 1924 verfilmde hij Die Nibelungen) maar ook in zijn originele filmscripts die hij schreef samen met zijn toenmalige vrouw Thea von Harbou. Het ging hen niet om de weergave van de werkelijkheid, maar om een uitvergroting of een vervorming daarvan, mede onder invloed van de recente gebeurtenissen in Europa zoals de Eerste Wereldoorlog. De karakters zijn vaak archetypen – de dood, het meisje, de notabele – en de thematiek is bij Lang altijd veelomvattend: liefde, barmhartigheid, onbaatzuchtigheid.

Die grote thema’s maken dat de films van Lang nog altijd actueel zijn, hoewel er ook elementen zijn die duidelijk niet meer van deze tijd zijn: de verbeelding van Moslims, mensen van kleur en Chinezen zoals we die in de film zullen zien, zijn naar hedendaagse maatstaven niet meer acceptabel. Desondanks willen we deze bijzondere en historische film in volledige en oorspronkelijke vorm vertonen.

Kern van de thematiek van Der müde Tod is een fragment uit het Hooglied dat we na zo’n 22 minuten in de film zien: “Sterk als de dood is de liefde, beklemmend als het dodenrijk de hartstocht”. Waarvan akte.

In de constructie van deze reeksen heb ik natuurlijk gretig gebruik gemaakt van de prachtige couleur locale van de verschillende delen, terwijl ik me tegelijkertijd realiseerde dat deze beelden vooral iets zeggen over hoe Fritz Lang en het westerse publiek zelf over deze exotische plekken fantaseerden. Derhalve kun je in het Arabische deel toonladders horen waarin de typische anderhalvenoot-sprong een grote rol speelt: de muziek refereert duidelijk naar het Arabische karakter van dit verhaal, maar is zij tegelijkertijd gefundeerd op geconstrueerde ladders die binnen traditionele Arabische muziek totaal ongekend zijn.

Ook voor het Venetiaanse deel heb ik gekozen voor zo’n toonsysteem. Hier heb ik gekozen voor een stapeling van mineurfragmenten, verbonden middels chromatische leidtonen. De chromatische elementen verwijzen naar de modale alteraties die we kennen uit de zestiende-eeuwse Venetiaanse muziek. Op de tape horen we hier blokfluiten gespeeld door Maria Goetze (van contrabasblokfluit tot sopranino) die als een ‘continuüm’ het hele vers begeleiden, samen met de door haar live bespeelde basblokfluit. Op tape zijn verder in de hele compositie alle geluiden sterk digitaal bewerkt, maar alleen deze blokfluiten komen als een orgeltje herkenbaar tevoorschijn. Ik heb me voor dit deel laten inspireren door het prachtige sobere werk van de beroemde Venetiaanse componist Gabrieli, die veel werkte met dubbelbezettingen die in dialoog met elkaar spelen. Maar het is zeker geen ‘oude-muziek-imitatie’: dezelfde toonreeksen gebruik ik in dit deel ook voor wrange dissonante clusters, zoals bijvoorbeeld in het leitmotif van de gekwetste en boosaardige Girolamo. Ook spelen allerhande volksmuziekelementen een rol: van carnavaleske klanken tot de tarantellatamboerijn, en zelfs her en der Moorse invloeden.

In het Chinese deel herkent de luisteraar de typische opera-gongs, en natuurlijk ook het gebruik van karakteristieke pentatonische fragmenten. Maar ook hier geldt weer dat er een dwingende andere tonale systematiek onder de samenklanken ligt, waaraan alleen de hoofdpersonen – tijdens hun vlucht – zich even lijken te kunnen onttrekken.

Zo dwingend als de tonale systemen in de verhalen zijn, zo vrij is de muziek harmonisch in het eerste en laatste vers van de raamvertelling. Hier bestaan de kleuren uit een spectrum dat van bitterzoet opgewekt – in de verte refererend aan het werk van Kurt Weil – via duister koralig tot spannende suspense gaat. De eenheid ligt in deze verzen vooral in het gebruik van leitmotiven. De Dood is bijvoorbeeld immer te herkennen aan een drienotig gespiegeld motief dat zowel naar de hemel reikt als naar de onderwereld. Hij staat ook voor de dreiging van het eindigende leven, en dat motief is daarom vaak op de achtergrond te horen in de percussie, aftellend: 3 slagen, 2 slagen, 1 slag. In het laatste deel komt de hoofdpersoon na haar bezoek aan het dodenrijk overigens weer tot leven, en is het motief in de harmoniumbegeleiding dus juist optellend: 1, 2, 3… Ook andere personages (zoals de fiancé en bad guy Girolamo) en gebeurtenissen (zoals het uitgaan van de kaarsjes) komen telkens in motieven terug.

Het dodenrijk
In het eerste deel ziet de hoofdpersoon haar overleden geliefde als geest binnentreden in het dodenrijk, begeleid door een ijzingwekkend geluid op tape. In het tweede vers treedt ze zelf binnen in het dodenrijk, waar door digitale bewerking van de opnames de akoestiek ijl en wijds is. De muziek klinkt hier daadwerkelijk als vanuit een andere wereld. Hier hoort de luisteraar voor het eerst ook een strikt tonaal systeem – van drie afwisselende hexatonische toonladders – dat onderstreept dat ook de Dood met zijn handen gebonden is. Hij wil haar wel helpen, maar kan het gewoon niet.

Of… is de liefde toch sterker dan de dood? Nadat de hoofdpersoon haar aanstaande man ziet verdwijnen in het dodenrijk, stort ze in. Ze wordt opgevangen door een oude apotheker. Over een aantal scènes heen klinkt het rouwlied van haar intense verdriet, maar dan leest ze aangekomen in de praktijk van de apotheker een fragment uit het bijbelse Hooglied: “Denn Liebe ist stark wie der Tod.” Het rouwlied (dat hier qua vocale registers overigens zelf ook de hoogste noten bereikt van de compositie) transformeert daarmee tot een lied van hoop, en komt als zodanig ook aan het eind van de film in een ander perspectief weer tevoorschijn. Nog steeds kunnen bij mij bij het bekijken van deze laatste scène de tranen over de wangen rollen, de ervaring die ik al had toen ik er de eerste keer in volle stilte naar keek.

Ik ben enorm dankbaar om – na de opera HILDEGARD – opnieuw voor het bevlogen Wishful Singing te hebben mogen schrijven! De omvang van dit project (met ca. 250 pagina’s partituur) en het complexe karakter van de samenklanken maken de uitvoering tot een ware tour de force. Maar die uitvoering weet ik in de beste handen!

Wil je meer over dit onderwerp te weten komen?
Hieronder vind je een aantal interessante links.

Over anti-racisme: https://www.withuiswerk.nl/ 
Over beeldvorming en onderwijs: https://www.stemgendergelijkheid.nl/knowledge/onderwijs-beeldvorming/ 
Over gendergelijkheid in het algemeen: https://www.stemgendergelijkheid.nl/ 

Of bekijk onderstaand filmpje: